وحدت و اتحاد از منظر قران قسمت دوم
درطول حيات با بركت پيامبر اسلام(ص) مواردي وجود داشته ، كه ايشان صرفاً به جهت حفظ وحدت به اقداماتي مبادرت ورزيده اند . نكته تاريخي ديگري كه از توجه بزرگان امت بر مسئله اتحاد وجلوگيري از وقوع تفرقه در امت مي بايست بدان اشاره داشت . زندگي پر فراز و نشيب اميرالمومنين علي (ع) مي باشد. سكوت ايشان درمقابل اقدام برخي از صحابه در آتش كشيدن خانه حضرت زهرا(س) و حوادث بعدي ، سكوت 25 ساله و منع اطرافيان ازاقدامات تفرقه انگيز جهت مراقبت از وحدت مسلمين بوده و آن حضرت در برابر اصرار برخي از ياران بر مقابله با دشمن ، عكس العملي نشان نمي دادند . و همين تفكر را مي توان در جريان حكميت در جنگ صفين از جلوگيري از متلاشي شدن لشگر اسلام ديد .
از ديگر رفتارهاي اتحاد بخش جماعت اسلامي ، رفتارهاي امام حسن (ع) و امام حسين (ع) در دوران پس از صلح كه خود نمادي از اقدامات اتحاد بخش بوده مي توان مشاهده نمود و اين دو بزرگوار علي رغم مشاهده همه افعال و اعمال معاويه ، كه ناقض صلح نامه بود ، ولي براي جلوگيري تنش در جامعه ي اسلامي از سويي و توجه به توطئه ها و اقدامات روميان براي حمله به حكومت اسلامي به هيچ عملي اقدام نورزيدند و حتي اطافيان خويش را نيز از هر گونه اقدامي كه به تفرقه بينجامد ، منع و نهي مي كردند .
اقدامات امام سجاد (ع) نسبت به جريان مختار و زيديه و همچنين امام باقر و امام صادق عليهما السلام در برخورد با اقدامات براندازانه اواخر دوران حكومت خاندان بني اميه و نوع تقابل آنان با حكومت بني العباس در همين مقوله براي حفظ وحدت در جامعه ي اسلامي در آن روزگار بوده است .
با اينكه عده اي بسياري از شيعيان در طول تاريخ در نقاط مختلف از جهان اسلام به دست حاكمان مستبد و جهان سني ، كشته شدند به طوري كه مثلاً بنابر نقل ابن خلدون فقط در يك نوبت در بغداد بيست هزار نفر كشته شده بودند ، اما دستورالعمل كلي شيعيان تقيه كردن و تن ندادن به تفرقه بين مسلمين در ايجاد جنگ هاي داخلي بوده و هست و هر كس مقداري در زمينه فقه و كلام شيعه مطالعه و تحقيق انجام داده باشد ، اذعان خواهد داشت ، مراد از تقيه در اين مكتب ، نفاق نيست بلكه كتمان حقايق براي حصول مصلحتي بزرگتر است1 .
1- اطاعت از رهبري عامل اتحاد
وحدت و همدلي ، و اتحاد و برادري ، عامل اقتدار اسلام و مسلمين در برابر كفر و نفاق است و اختلاف و جدائي ، و نفاق و دورويي ، آفت بزرگ عزت و استقلال مسلمانان است .
اگر د كلاس درس پيشوايان دين اندكي تلمذ كرده باشيم ، در خواهيم يافت كه اولين درس اين كلاس ، وحدت ، يكدلي ، برادري و برابري است و آن چه كه بر محبوبيت امامان معصوم در بين مردم مي افزايد ، برابري همه ي مردم در نگاه آنان و تأكيد بر وحدت جامعه اسلامي و برادري اسلامي است2 .
پيامبر گرامي اسلام اطاعت از رهبر را عامل وحدت مسلمين وي داند چرا كه اطاعت از يك رهبر حق باعث مي شود جامعه در مسير صحيح قرار گيرد . پيامبر (ص) در اين زمينه فرمودند : « إسمعوا و اطيعوا لمن ولاه الله الامر ، فانّه نظام الاسد ؛ از كسي كه خداوند به او ولايت امر داده است ، حرف شنوي و اطاعت داشته باشيد ، چرا كه اين اطاعت نظام بخش اسلام است .3 »
حضرت علي (ع) اطاعت از رهبر را براي مردم لازم دانسته اند . امام علي روي اين نكته تاكيد دارند كه مردم بايد از رهبر خود اطاعت كنند و نافرماني آنان موجب شيوع فساد ، شكست اسلام و ضربه به دين است . ايشان در يكي از خطبه هاي خود علل سقوط كوفيان را نافرماني از دستورات او ( رهبر ) مي داند و مي فرمايد : « آگاه باشيد كه شما هم اكنون دست از رشته اطاعت كشيديد ، و با زنده كردن ارزش هاي جاهليت ، دژ محكم الهي را در هم شكستيد ، در حالي كه خداوند بر اين امت اسلامي بر « وحدت و برادري » منت گذارده بود ، كه در سايه ي آن زندگي كنند ، نعمتي بود كه هيچ ارزشي نمي توان همانند آن تصور كرد ، زيرا از هر ارزشي گرانقدرتر ، و از هر كرامتي بالاتر بود ... ».4
2- ضرورت وجود رهبر در امت واحده اسلامي
در احاديث و روايات ائمه عليهم السلام ضرورت وجود رهبر عادل در امت اسلامي مورد تأكيد قرار گرفته است چرا كه رهبر عامل وحدت بين امت است . امام علي ( ع) در مورد عامل اتحاد ( وجود رهبر ) فرمودند : « و مكان القيم بالامر مكان النظام من الخرز يجمعه و يضمه فاذا انقطع النظام تفرق الخرز و ذهب ثم لم يجتمع بحذافيره ابدا ؛ جايگاه رهبر و سرپرست در اجتماع ، جايگاه رشته اي است كه دانه ها را به هم پيوند داده و جمع مي كند و آن گاه كه رشته پاره شود ، دانه ها پراكنده شده و هرگز تمام آن ها جمع نخواهند شد » 5.
3- اتحاد كلمه به بركت اهل بيت
امام علي ( ع ) در زمينه نقش خود در ايجاد وحدت بين امت اسلامي فرمودند : « بدان در امت اسلام هيچ كس همانند من وجود ندارد كه به « وحدت امت محمد (ص) » و به انس گرفتن آنان به همديگر از من دلسوزتر باشد ، من در اين كار پاداش نيك و سرانجام شايسته را از خدا مي طلبم و به آنچه پيمان بسته ام وفادارم...» 6.
پيامبر نيز در مورد نقش اهل بيت در وحدت كلمه فرمودند :« فانتم ( اهل البيت ) اهل الله عزوجل الذين بهم تحت النعمه و اجتمعت الفرقه و ائتلفت الكلمه ؛ شما اهل بيت ، اهل الله هستيد كه به بركت شما ، نعمت كامل گشته و پراكندگي بر طرف شده و اتحاد كلمه پديد آمده است »7 .
4- اتحاد در سايه ايجاد اخوت
در عصر بعثت اسلام از مردمي آنچنان متفرق و در حال اختلاف و ستيز جبهه اي واحد و متشكل در برابر شرك ، كفر و نفاق پديد آورد و همين اتحاد و انسجام در زير پرچم توحيد و رهبري رسول اكرم (ص) عامل مهم پيروزي و غلبه بر آنان بر تمامي دشمنان سرسخت و نيرومند اسلام گرديد در موارد زيادي اخوت ايماني به عنوان دليلي بر اتحاد قلمداد شده است و بر اساس آن به وحدت و همكاري و ياري رساندن به مؤمنان سفارش شده است . رسول اكرم پس از مهاجرت به مدينه و پذيرش رهبري مردم منشور اساسي – كه به صحيفه قانون اساسي مدينه مرسوم است – بر اساس تعاليم قرآن كريم تدوين فرمود و با پيمان و ميثاقي قبايل مختلف آن نواحي را به هم پيوند داد و امت واحدي تشكيل شد كه محور آن به جاي مليت و نژاد ايمان به خدا و آخرت و عمل صالح بود 8.
حضرت علي (ع) در يكي از خطبه هايي كه ايراد فرمودند ضمن معرفي مباني وحدت ، ايجاد اخوت بين مسلمين را امري لازم و ضروري مي دانستند : « در صورتيكه خدايشان يكي ، پيامبرشان يكي ، و كتابشان يكي است ، آيا خداي سبحان به اختلاف ، امر فرمود ، ... »9 .
امام باقر ( ع ) فرمودند :« المومنون في تبارهم و تراحمهم و تعاطفهم كمثل الجسد اذا استكي تداعي له سائره بالسهر و الحمي ؛ مومنان در نيكي و شفقت و مهرباني به يكديگر مانند يك پيكرند ، كهاگر به عضوي از آن آسيبي برسد ، تمام اعضا در تب و بي خوابي گرفتار آيند . 10»
5- ايمان به خدا عامل وحدت اجتماعي
هنگامي كه افراد جامعه به كلمه توحيد روي آورند و دستورات الهي را به كار ببندند ، تقوا و فضيلت هاي عالي در بين آنها رواج مي يابد . با گسترش مكارم اخلاقي و خصال نيك در جامعه و احياي سنت هاي متكي بر ايمان ، تقوا ، برتري هاي قومي و نژادي و امتيازات كاذب از جامعه رخت بر مي بندد .
رسول اكرم (ص) در روايتي برتري هاي نژادي را نفي فرموده و مردم را به خداي واحد، پدر واحد و برتري ناشي از تقوا توجه مي دهند : « اي مردم ، به درستي كه پروردگار شما يكي است و پدر شما يكي است . همه از آدم هستيد و آدم از خاك است . گرامي ترين شما نزد خداوند با تقواترين شماست ( انّ اكرمكم عند الله اتقاكم ) عرب را بر عجم فضيلت نيست مگربه تقوا » 11.
حضرت علي ( ع ) مي فرمايند :« همانا شيطان ، راه هاي خود را به شما آسان جلوه مي دهد ، تا گره هاي محكم دين شما را يكي پس از ديگري بگشايد ، و به جاي وحدت و هماهنگي ، بر پراكندگي شما بيفزايد . از وسوسه زمزمه و فريبكاري شيطان روي گردانيد و نصيحت آن را كه خيرخواه شما است گوش كنيد و به جان و دل بپذيريد »12.
از نظر امام علي ( ع ) روگرداندن از وسوسه شيطان و توجه به تقوا و ارزشهاي اسلامي باعث ايجاد وحدت و همدلي مي شود .
ديگر ائمه هدي نيز در طول دوران عمر پر بركت خود با ايجاد صلح و دوستي بين مومنان و يادآوري نقاط مشترك سعي بر اين داشتند كه پيوند اخوت را ميان مؤمنين مستحكم كنند .
6- لزوم حفظ جماعات
بر اساس تعاليم ديني ، اجراي فرايض ديني هر چه با اخلاص ، در خلوت و دور از چشم مردم صورت گيرد ، ارزش افزون تري دارد و در ارتقاي معنوي انسان مؤمن تأثير مهمتري دارد ؛ با وجود اين ، اسلام دستور داده نماز به جماعت برگزار شود و ثواب اين نماز بيش از آنچه تصور مي رود از نماز فرادا بالاتر است ؛ زيرا بر اثر حضور مسلمانان ، آنان از وضع يكديگر با خبر مي شوند ؛ و دلهايشان به يكديگر نزديك مي گردد .
نماز جماعت ، نماز جمعه ، نماز عيدين ، همه اجتماع عبادي محسوب مي شوند . از همه ي اين ها مهم تر ، عمومي تر و طولاني تر برنامه حج است كه باعث وحدت و يگانگي اجتماع اسلام مي شود . حضرت علي (ع) در كلمات خود ضمن بيان فلسفه پاره اي از مقررات اسلامي درباره ي حج فرموده اند :« والحج تقويه للدين [ تقربه للدين] ؛ حج تقويت دين است13 » .
علامه در اين باره نوشته است :« اگر مفهوم كلام اين باشد كه فلسفه حج تقويت دين است . منظور اين است كه با اجتماع حج روابط مسلمانان محكم تر مي شود و ايمان مسلمانان نيرومند تر مي گردد و به اين وسيله اسلام نيرومند مي گردد . اگر مفهوم كلام اين باشد كه فلسفه حج نزديك كردن دين است ، واضح است كه منظور نزديك شدن دل هاي مسلمانان است و نتيجه تقويت و نيرومندي اسلام است 14» .
پيامبر گرامي اسلام در مورد اهميت حفظ اجماعات فرمودند : « يد الله علي الجماعه ؛ دست خدا با جماعت است15 » .
7- امربه معروف و نهي از منكر عامل اتحاد
خداوند در آيه 103 سوره آل عمران به مسلمانان توصيه مي كند : به جبل الله چنگ زنيد و متفرق نشويد و در آيه 105 از اين سوره به مؤمنان هشدار مي دهد :« و لا تكونوا كالذين تفرقوا و اختلفوا من بعد ما جاءتهم البينات و اولئك لهم عذاب عظيم ؛ مانند آن كه بعد از آمدن نشانه هاي روشن متفرق شده و اختلاف كردند نباشيد . براي عذاب آنها عذاب بزرگي است 16» .
آيه 104 همين سوره – كه در ميان دو آيه قرار گرفته – چنين است :« و لتكن منكم امّه يدعون الي الخير و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر ؛ بايد از ميان شما گروهي باشند كه به خير دعوت كنند و امر به معروف و نهي از منكر نمايند 17».
قرآن كريم مي خواهد بفهماند كه همواره بايد از طريق دعوت به صلاح وخوبي و امر به معروف و بازداشتن از زشتي ها وحدت جامعه پايدار بماند .
امام رضا در مورد اهميت اين فريضه فرمودند :« رسول خدا (ص) چنين بود كه بارها مي فرمود : وقتي امت من امر به معروف و نهي از منكر را واگذارند ، پس بايد با خدا اعلان جنگ نمايند 18».
اگر اين استوانه اسلامي يعني اصل فراخواني به خوبي و ارشاد و امر به معروف ونهي از منكر فراموش شود و جامعه به گناه و خلاف روي آورد و فضائل و مكارم از مردمانش رخت بر بندد ، اتحاد ميان آنها زايل مي گردد . نكته مهم آنكه نبايد دعوت به صلاح و خير بر تذكرات ساده اخلاقي و عبادي منحصر شود و هدف هاي عالي تر و مهمتر فراموش گردد . نخستين و اساسي ترين اصل براي آمران به معروف و ناهيان از منكر دين است كه براي وحدت ، اعتصام و انسجام جامعه بكوشند . وقتي جامعه از اتحاد و همبستگي برخوردار گشت ، در پرتو آن بهتر به سوي فضيلت ها و خوبي ها گام بر مي دارد .19
8- پرهيز از اختلاف و تفرقه
يكي ديگر از عواملي كه باعث به وجود آمدن اتحاد در بين جامعه اسلامي مي شود پرهيز از اختلاف و چند دستگي است . در هر عصري هرگاه اختلاف بين جامعه اي به وجود آمد ، آن جامعه دوامي نياورد و خيلي زود از هم پاشيد و دشمن بر آن مسلط ؛ چرا كه اختلاف و نزاع زايل كننده ي حق و به كرسي نشاندن باطل است .
حضرت علي (ع) چه دوران حكومت و قبل از آن ضربه هاي جبران ناپذيري از اختلاف خورد . ايشان تبعيت از هواي نفس ، حكم صادر كردن بر خلاف دستور خدا ، و حكومت كردن افراد ناشايست را از عوامل مهم ايجاد اختلاف در جامعه ذكر مي كند .
امام صادق (ع) در مورد آثار سوء تفرقه فرمودند : « من فارق جامعه المسلمين و نكث صفقه الامام جاء الي الله اجذم ؛ هركس از جماعت مسلمين جدا شود و عهد و پيمان خود را با رهبر بشكند ، دست بريده محشور خواهد شد20 ».
امام علي (ع) فرمودند : « الخلاف يهدم الرّأي ؛ اختلاف ، بنياد و انديشه ي درست را در هم مي ريزد21 » .
پيامبر اسلام (ص) فرمودند : « لا تختلفوا فانّ من كان قبلكم اختلفوا فهلكوا ؛ اختلاف نكنيد ، آنان كه قبل از شما بودند ، اختلاف كردند و هلاك شدند 22.»
بنابراين كساني پيرو ائمه معصومين عليهم السلام هستند ، بايد اتحاد ملي ، همدلي و وحدت اجتماعي و اسلامي را روز به روز تقويت نمايند ، و با دوري از عواملي كه باعث تفرقه در صفوف مسلمين مي شود ، زمينه هاي ايجاد همبستگي و وحدت را فراهم نمايند .
راهكارهاي عملي جهت تحقق اتحاد
طبق تعاليم قرآن و روايات ، وحدت اسلامي يكي از اين واجبات است . درباره ي وحدت در قرآن آمده است :« به حقيقت مؤمنان با هم برادرند . پس بين برادرانتان صلح و آشتي برقرار كنيد و تقواي الهي داشته باشيد ، باشد كه مورد رحمت قرار گيريد ».با وجود اين تصريحات قرآني ، جاي ترديد باقي نمي ماند كه حفظ وحدت از واجبات اسلام است .
در موسم حج ، به اين فرصت عظيم براي تقويت وحدت مسلمانان بيش تر بينديشيم و نقش مهم حج را به خود و اطرافيان گوشزد كنيم . اين كار را مي توانيم در تشكيل جلسات و همايش هايي در سطح مسجد ، شهر و محل زندگي مان به طور گسترده تري دنبال كنيم . بايد توجه داشته باشيد كه سخنرانان چنين نشست هايي بايد خود به اين سفر روحاني مشرف شده و فضاي برابري ميان مسلمانان را از نزديك لمس كرده باشند . تدبر در مناسك حج و شعارهاي حج نيز مي تواند به گسترش وحدت كلمه كمك كند .
مسلمانان و غير مسلمانان بايد در كنار يكديگر به صورت مسالمت آميز زندگي كنند و در برابر آراء و عقايد يكديگر تحمل و مدارا كنند . و اگر به يكديگر انتقاد مي كنند بدون اهانت باشد و در فضاي صميمي به نقد نظرات يكديگر بپردازند .
در سوره حجرات توصيه هايي بسيار دقيق براي پيشگيري از اختلاف در ميان مسلمانان ذكر شده است . اين سوره مسلمانان را برادر خوانده است و آنان را به برقراري آشتي بين برادران دعوت مي كند . بخش ديگري از اين سوره در بر دارنده هشدار به مسلمانان درباره ي زشتي رفتارهاي تمسخر ، اهانت ، دادن القاب زشت ، بدگماني ، تجسس بي جا و غيبت و تأثير مخرب آن ها بر وحدت مسلمانان است . تنها عمل به همين آيات مي تواند دواي دردهاي اجتماعي مسلمانان باشد23 .
نتيجه گيري
پيامدهاي مثبت اتحاد
جاي ترديد نيست كه براي از بين بردن سياست هاي تفرقه انگيز دشمنان اسلام ، جوامع اسلامي خصوصاً جامع تشيع بايد براي تحقق اتحاد ملي تمام تلاش و كوشش خويش را بكار گيرند ، تا دشمنان اسلام را سرنگون كنند . البته ثمرات اتحاد ملي ، به خود متحدين بر مي گردد .
حضرت علي (ع) فرمود : « هيچ ملتي در انجام كاري با هم متحد نشدند، مگر اينكه خداوند گرفتاري آنان را بر طرف كرد و آن ها را از بلاي ذلت نجات داد » . حضرت علي (ع) رفع گرفتاري و دوري از ذلت را از ثمرات مثبت وحدت مي داند .
از ديگر آثار مثبت وحدت و اتحاد اجراي حق و عدالت در جامعه است : « پيامبران الهي آمده اند تا عدالت را در جامعه برقرار كنند و مردم را از ظلم و ستم نجات دهند24 » .
پر واضح است در جامعه عدالت وقتي اجرا مي گردد كه مردم اتحاد داشته باشند و از رهبر جامعه پيروي كنند . حضرت علي (ع) فرمود : « و آن گاه مردم حق رهبري را ادا كنند و زمامدار حق مردم را بپردازد ، حق در آن جامعه عزت يابد ، و راه هاي دين پايدار و نشانه هاي عدالت برقرار است ، و سنت پيامبر ( ص) پايدار گردد . پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حكومت اميدوار و دشمن در آرزوهايش مأيوس مي گردد .25 »
اما اگر مردم بر حكومت چيره شوند يا زمامدار بر رعيت ستم كند وحدت كلمه از بين مي رود .
روشن است وقتي دشمنان چشم طمع از ثروت و استعدادهاي مسلمين و انهدام اسلام بر مي دارند كه مسلمين ، اتحاد داشته باشند . در اين صورت دشمنان داخلي مطرود مي شوند و به آرزوهاي خام خويش نمي رسند ، چرا كه دشمنان داخلي خطرناكتر از دشمنان خارجي هستند . بنابراين طرد دشمنان اسلام يكي ديگر از آثار مثبت اتحاد و همدلي ملت است .
چهارمين ره آورد اتحاد ملي ، نزول فيض الهي است . قرآن كريم مي فرمايد :« و اگر اهل قريه ها ايمان آورده و تقوا پيشه كرده بودند ، هر آينه بركت ها را از آسمان و زمين برايشان گشاده بوديم »26.
حضرت علي (ع) نيز در پيامد اتحاد فرمودند : « اين نكته را بدان هيچ مرد ( و كسي ) از من حريص تر بر اتحاد و همبستگي امت محمد (ص) نيست27 ».
خلاصه اينكه با توجه به اهميت اتحاد بين ملل اسلامي و به ويژه جامعه تشيع و ايران اسلامي بر همگان ضرورت دارد كه براي حفظ و بقاي اسلام ناب محمدي ، باهم متحد شوند و از اين اتحاد ، چشم دشمنان داخلي و خارجي را كور كنند ، تا بدين وسيله در عمل مطيع و پيرو خاتم الانبيا محمد مصطفي (ص) و ائمه اطهار عليهم السلام باشند 28؛ چرا كه با تأسي از سيره و روش ائمه ي معصومين عليهم السلام است كه مي توان به اين مهم دست يافت .
پي نوشت
1- همان ، ص 23.
2- سبزيان، علي اكبر ، منشور اتحاد ملي و انسجام اسلامي ، ص 39 ، قم ، انتشارات خادم الرضا ، 1386 .
3- همان ، ص 39 ، به نقل از امالي شيخ مفيد ، ص 14.
4- علي بن ابطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتي ، خطبه 192 ، ص 397، قم ، دفتر نشر الهادي ، 1376.
5- همان ، خطبه 146 ، ص 269.
6- همان ، خطبه 78 ، ص 619.
7- كليني ، ثقه السلام محمد بن يعقوب ، اصول كافي ، ج 1 ، ص 6 ، دارالكتب الاسلاميه ، 1365.
8- گلي زواره ، غلامرضا ، از انسجام اسلامي تا قله سرافرازي ، شميم معرفت ، 1386، چهارم ، يازدهم ، ص 26، به نقل از سيره ابن هشام ، ص 501 .
9- علي ابن ابيطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتي ، خطبه 18 ، ص 63، قم ، دفتر نشر الهادي ، 1376.
10- مجاسي ، محمد باقر ، بحارالانوار ، ج 75 ، ص 1 ، قم ، مكتبه الفقيه ، 1404 .
11- حراني ، ابومحمد ، تحف العقول عن آل رسول الله ، صادق حسن زاده ، ص 34 ، قم ، آل علي ، 1384.
12- علي ابن ابيطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتي ، خطبه 121 ، ص 231، قم ، دفتر نشر الهادي ، 1376.
13- علي ابن ابيطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتي ، حكمت 244 ، ص 680، قم ، دفتر نشر الهادي ، 1376.
14- مطهري ، استاد شهيد مرتضي ، يادداشت هاي شهيد مطهري ، ج 2، ص 215 ، تهران ، صدرا ، 1379 .
15- عاملي ، شيخ حر ، وسايل الشيعه ، ج 2، ص 208 ، قم ، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث ، 1409 ق .
16- آل عمران /105 .
17- آل عمران /104 .
18- كليني ، ثقه السلام محمد بن يعقوب ، اصول كافي ، ج 100 ، ص 92 ، دارالكتب الاسلاميه ، 1365.
19- گلي زواره ، غلامرضا ، از انسجام اسلامي تا قله سرافرازي ، شميم معرفت ، 1386، چهارم ، يازدهم ، ص 26.
20- كليني ، ثقه السلام محمد بن يعقوب ، اصول كافي ، ج 1 ، ص 405 ، دارالكتب الاسلاميه ، 1365.
21- علي بن ابطالب ، امام اول ، نهج البلاغه ، محمد دشتي ، حكمت 215 ، ص 309، قم ، دفتر نشر الهادي ، 1376.
22- سبزيان، علي اكبر ، منشور اتحاد ملي و انسجام اسلامي ، ص 42 ، قم ، انتشارات خادم الرضا ، 1386 ، به نقل از كنزالعمال ، ج 894 .
23- همان ، ص 177 .
24- حديد/25 .
25- نهج البلاغه ، خطبه 216 .
26- اعراف/96 .
27- نهج البلاغه ، خطبه 78 .3
28- پاكزاد ، عبدالعلي ، راهكارها و دستورهاي تحقق اتحاد ملي ، هفته نامه پرتو سخن ، چاپ نهم ، 23/8/1386 ، ص 6.